Şempanzeler Yavrularına Alet Kullanmayı Nasıl Öğretiyor?

Şempanzelerde Öğretmenlik: Göster, Sonra Aleti Ver

Şempanzelerin yemek ararken basit aletler kullandığı biliniyor. Ancak Frontiers in Psychology dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, bu öğrenilmiş davranışın yetişkinlerden yavrulara nasıl aktarıldığına dair çarpıcı detaylar sunuyor. Araştırmaya göre yetişkin şempanzeler önce alet kullanımını bilinçli olarak sergiliyor, ardından aletlerini yavrularına teslim ediyor. Yavrular da bu hareketleri taklit ederek öğreniyor.

Barselona Üniversitesi ve Senegal'deki Jane Goodall Enstitüsü'nden doktora öğrencisi Andreu Sánchez-Megías, "Deneyimli bireylerden yemek veya alet almak, yani bizim yemek ya da alet transferi dediğimiz şey, şempanzelerin erişilmesi zor besinleri çıkarmak için teknoloji kullanmayı öğrenmesine yardımcı olabilir" diyor. Sánchez-Megías, "Alet transferleri bu nedenle gözlem ve denetimli pratikle birlikte bir öğretme biçimi olarak görünüyor. Bu şekilde anneler, genç şempanzeler için ana model ve öğretmen gibi görünüyor" diye ekliyor.

Alet Kullanımı İnsana Özgü Değil

Alet kullanımı bir zamanlar insanın tanımlayıcı özelliklerinden biri olarak kabul ediliyordu. Ancak Charles Darwin 1871'de şempanzelerin fındık kırmak için taş kullandığını gözlemlemişti. 1960'ta ise ünlü primatolog Jane Goodall, David Greybeard adlı bir şempanzenin bir dalı büküp yapraklarını kopardıktan sonra onu kaşık gibi kullanarak termitleri yuvadan çıkarıp yediğini gözlemledi. Goodall'ın mentoru Louis Leakey bu davranışı öğrendiğinde ünlü sözünü söylemişti: "Şimdi ya 'aleti' yeniden tanımlamalıyız, ya 'insanı' yeniden tanımlamalıyız, ya da şempanzeleri insan olarak kabul etmeliyiz."

O günden bu yana şempanzelerin sıvı emmek için yapraklardan sünger yaptığı, yosun toplamak için çubukları şekillendirdiği ve avlanmak için basit mızraklar sivrilttiği gözlemlendi. Alet kullanımı başka türlerde de görülüyor; ancak bu davranış en sık maymunlar ve insansı maymunlar arasında evrimleşmiş gibi görünüyor. Yunusların nesneleri fırlatması bazı bilim insanlarınca bir tür alet kullanımı sayılıyor; özellikle aynı türden başka bir bireyle etkileşim içerdiğinde. Olası amaçlar arasında iletişim, sosyal bağ kurma veya saldırganlık yer alıyor. Ahtapotların da benzer fırlatma davranışları sergilediği gözlemlendi.

Doğada ve Esaret Altında Çeşitli Örnekler

Kuşlarda doğada gözlemlenen alet kullanımı kargagillerle (kargalar ve alakargalar) sınırlı. Bu kuşlar başka karmaşık davranışlar da sergiliyor; yüzünüzü hatırlıyor ve ölülerinin geçişini fark ediyorlar. 2012'de Figaro adlı esir bir kakadu, bir aleti işlemek için birden fazla adımı kendiliğinden kullandığı gözlemlenmişti; bu davranış türün doğada hiç görülmemişti. Bu yılın başlarında ise Avusturya'da Veronika adlı evcil bir İsviçre kahverengi ineği, rastgele çubuklar alıp kendini kaşımak için kullanmasıyla sansasyon yarattı. Bu, çok amaçlı bir alet kullanımı biçimi ve bilim insanlarının ineklerin bilişsel yeteneklerini hafife aldığını gösteriyor.

Yeni çalışma özellikle şempanzelerdeki alet transferi davranışına odaklanıyor. Şempanzelerin sosyal öğreniciler olduğu biliniyor. Yazarlara göre önceki araştırmalar, şempanzelerin ayna nöronlarının tıpkı insanlarda olduğu gibi hem nesnelere yönelik (geçişli) hem de nesnelere yönelik olmayan (geçişsiz) hareketlere tepki verdiğini gösteriyor. Bu nedenle şempanzeler, alet transferinde sosyal öğrenmenin rolünü incelemek için ideal deneklerdi. Yazarlar 2017-2025 yılları arasında Senegal'in güneydoğusundaki Kedougou bölgesinde yer alan Dindefelo Topluluk Doğa Koruma Alanı'ndaki şempanze popülasyonundan gözlemsel veri topladı. Sonuçta kamera kayıtlarından yaklaşık 15 saatlik video elde edildi.